İzmir İktisat Kongresi: Ekonomik Bağımsızlığın Görsel Hafızası

İzmir İktisat Kongresi’nin Tarihi Albümü Gün Yüzüne Çıktı

Cumhuriyet tarihinin en kritik dönemeçlerinden biri olan 1923 İzmir İktisat Kongresi, bugüne kadar görsel materyal odaklı eksikliği ile anılıyordu. Doç. Dr. Doğan Çetinkaya ve meslektaşları, İş Bankası’nın 100. yılı çalışmaları sırasında Anıtkabir Arşivi’nde kongreye ait 60’tan fazla fotoğrafın yer aldığı özel bir albümü gün yüzüne çıkararak önemli bir tarihe ışık tuttu.

"Sıra İktisadi Zafer’de" başlığıyla kitaplaşan bu çalışma, 102 yıl sonra ilk kez kamuoyuyla buluşmuş oldu. Çetinkaya, bu fotoğrafların sadece devlet erkanını değil, stantlarda bekleyen çocukları, üreticileri ve sıradan vatandaşları da kapsayan geniş bir toplumsal panorama sunduğunu vurguladı.

Lozan’a Verilen Önemli Mesaj

Kongrenin toplandığı konjonktür, çalışmanın en çarpıcı noktalarından birini oluşturmaktadır. Yangından sonra harabeye dönen İzmir’de toplanan kongre, o dönemde devam eden Lozan'daki kapitülasyon tartışmalarına bir cevap niteliği arz etmekteydi. Çetinkaya, bu durumu "Batı dünyasına verilen şirinlik mesajı" olarak değil, sömürgecilik ve emperyalizm karşıtı iktisadi bağımsızlık olarak değerlendiriyor.

Kadınların Kongredeki Aktif Rolü

Albüm, kongreye katılan kadın delegelerin ve izleyicilerin yoğunluğunu da kanıtlıyor. Amele (işçi) grup temsilcisi Hayriye, Emine, Şefike ve Rukiye Hanım gibi isimler, sadece katılımcı olmakla kalmayıp kürsüde konuşmalar yapmalarıyla dikkat çekiyor. Fotoğraflar, kongreyi ilgiyle takip eden geniş kadın kitlelerini net bir şekilde gözler önüne seriyor.

Diplomasi ve Milli Ekonomi Mirası

Kongredeki Sovyetler Birliği Sefiri Aralov ve Azerbaycan temsilcisi Abilov’un varlığı, dönemin jeopolitik dengelerini yansıtıyor. Çetinkaya, “Milli İktisat” ve “Yerli Üretim” kavramlarının kökeninin 1908 Jön Türk devrimine kadar uzandığını, Kemalist dönemin bu mirası devralarak iktisadi zaferle taçlandırmaya oranla çalıştığını belirtiyor. Ayrıca, bugün bilinen İzmir Enternasyonal Fuarı’nın temellerinin, kongre kapsamında açılan "Meşher" (sergi) ile atıldığını vurguluyor.

Yanlış Bilinen O Meşhur Fotoğraf

Kongreye dair yüzyıllardır ders kitaplarında yer alan, Mustafa Kemal Atatürk ve Latife Hanım’ın yan yana olduğu o meşhur fotoğrafın aslında kongreden olmadığı netleşti. Çetinkaya, bu görselin aslında kongreden birkaç hafta önce düzenlenen Kadınlar Kongresine ait olduğunu açıkladı. Yeni bulunan albümde ise Mustafa Kemal Paşa’nın kongre salonundaki daha önce bilinmeyen reflex fotoğrafları ilk kez ortaya çıkıyor.